PoradnikPR.info

PoradnikPR.info

Poradnik pedagogiczno - resocjalizacyjny

 
 
 
 

Uczeń w potrzasku

Uczniowie codziennie doświadczają stresu, bo: nauczyciel nie docenił ich wysiłku i niesprawiedliwie ocenił, koledzy wyśmiali, wychowawca kazał zrobić coś, czego nienawidzą… Dlaczego jedni uczniowie reagują agresją, a inni próbują rozwiązać problem?

Sytuacje trudne nie są w życiu człowieka czymś wyjątkowym, towarzyszą mu od wczesnego dzieciństwa. Według profesor Marii Tyszkowej, o sytuacji trudnej mówimy wtedy, gdy układ stosunków między człowiekiem i jego otoczeniem charakteryzuje się brakiem zrównoważenia między zadaniami a warunkami jego życia i aktywności oraz właściwościami jednostki. Można powiedzieć, że znajdujemy się w sytuacji trudnej wtedy, gdy musimy zmierzyć się z zadaniami lub warunkami przewyższającymi nasze subiektywne możliwości.

Spośród wielu możliwych układów na uwagę zasługują społeczne sytuacje trudne. Do tej kategorii zalicza się takie rodzaje społecznej interakcji, w których, jak twierdzi M. Tyszkowa: „wartości i dążenia jednostki podlegają zagrożeniu lub udaremnieniu przez innych ludzi - przez sam fakt ich obecności bądź też wskutek szczególnych form ich oddziaływania przeciwstawnego lub tylko niezgodnego z własnymi dążeniami (celami) jednostki”.

Wśród tego typu sytuacji wyodrębnia:

  • sytuacje społecznej ekspozycji, w których jednostka wystawiona jest na ocenę i krytykę ze strony innych ludzi i gdzie zagrożone jest jej poczucie własnej wartości;
  • sytuacje społecznego konfliktu, w których dążenia jednostki są niezgodne lub sprzeczne z dążeniami innych ludzi i zagrożona jest realizacja jej własnych dążeń;
  • sytuacje nacisku (przymusu) społecznego, w których inni ludzie wywierają na jednostkę presję (poprzez wymagania, żądania) dla zmiany celu jej własnych dążeń i gdzie zagrożone jest osiągnięcie przez nią celu (ryzyko porażki).

W każdej społecznej sytuacji trudnej występuje zagrożenie, które dotyczy dobrej opinii, pozycji społecznej oraz możliwości realizacji zamierzeń, jeżeli osoba podlega ostrej i publicznej krytyce za swoje postępowanie w grupie towarzyskiej albo zostanie uwikłana w przedłużający się konflikt z kimś znaczącym, czy kiedy inni nakazują jej wykonanie nieatrakcyjnych dla niej działań.

To mnie przerasta!

W życiu nastolatków szczególnie częste są trudne sytuacje społeczne zawierające element zagrożenia poczucia bezpieczeństwa, realizacji dążeń, osiągnięcia celu (zaspokojenia potrzeb). Każdego dnia młodzi ludzie stają wobec konieczności rozwiązania różnorodnych problemów dotyczących szkoły, kolegów i domu rodzinnego. Te niekiedy drobne, ale liczne problemy występujące w relacjach międzyludzkich dla niektórych są szczególnie uciążliwe.

Analiza wyników badań przeprowadzona przez Marię Krzyśko (1999) i Małgorzatę Mularską (2001) ujawniła, że młodzież przeżywa najsilniejszy stan stresu w związku z problemami szkolnymi. Sprawdzanie wiadomości, umiejętności (odpytywanie, sprawdzanie zadania domowego, klasówki, testy, egzaminy) ucznia przez nauczyciela, oceny niedostateczne oraz kłopoty z promocją do następnej klasy są postrzegane przez osoby uczące się jako trudne. Ocenianie wyrażane jest przez nauczyciela nie tylko w postaci ocen szkolnych i opinii, ale zawiera się również w jego mimice, spojrzeniu, tonie głosu, gestach. Występowanie ucznia przed klasą, odpowiedzi przy tablicy, referowanie zadanych tematów, a także publiczne ocenianie uczniów w klasie, na apelu czy wszelkie egzaminy itp. należą do sytuacji ekspozycji społecznej.

Inny rodzaj trudności, na jakie natrafia w szkole badana młodzież, według tych autorek wiążą się z relacjami między nauczycielami i uczniami. Chodzi tu np. o nadmierną krytykę ucznia przez nauczyciela, częste wyrażanie przekonania o niskich możliwościach intelektualnych uczniów lub konkretnego ucznia, wypowiedzi nauczyciela obniżające godność osobistą ucznia, częste wyrażanie przekonania o tym, że uczeń posiada wyłącznie cechy negatywne. Zdzisław Sirojć wyraża pogląd, że najbardziej stresujące dla uczniów jest ocenianie, w szczególności ocenianie niesprawiedliwe. Ponieważ jest ono jednym z głównych elementów nauczania i zawsze jest subiektywne, powoduje codzienny, chroniczny stres. Niepartnerski stosunek nauczycieli do uczniów (ośmieszanie, wyszydzanie, demonstrowanie władzy) i niesprawiedliwe ocenianie są najczęstszymi źródłami przykrych przeżyć. Podpadłem belfrowi

Szczególnie stresujące dla młodzieży jest środowisko szkolne i wszelkie sytuacje zagrażające realizacji potrzeb i dążeń uczniów, a także cenionych przez nich wartości. Za źródło silnego stresu młodzież uznaje również konflikty z nauczycielami i sprzeczki z kolegami ze szkoły. Konflikt szkolny jest interpretowany jako zderzenie się sprzecznych lub niezgodnych dążeń i zachowań nauczycieli i uczniów lub uczniów między sobą, występujące w związku z procesem nauczania i wychowania w szkole (por. Tyszkowa, 1977).

Zofia Plewicka (1977) i Monika Guszkowska (2001) badały szkolne sytuacje konfliktowe uczniów od 14. do 19. roku życia. Były to zatargi z nauczycielami i rówieśnikami w klasie. 68 proc. opisanych zatargów dotyczyło sporów z nauczycielami. Najwięcej kontrowersji w układzie uczeń - nauczyciel budziły oceny szkolne. Uczniowie z reguły obwiniają nauczycieli o zaniżanie ocen, niedocenianie wysiłku, niezauważanie poprawy, faworyzowanie ulubieńców, stawianie ocen niedostatecznych nie za mierne wyniki w nauce, ale za inne wykroczenia. Drugą grupę czynników konfliktotwórczych opisanych przez uczniów stanowią nietaktowne zachowania nauczycieli: kpiny, wyzwiska, ośmieszanie, dewaloryzacja cech wyglądu, zachowania, charakteru i ogólnej wartości ucznia jako człowieka. Konflikty budzi również władczy nacisk i sztywność wymagań nauczyciela. Warto zaznaczyć - jak zauważa Z. Plewicka - że zatargi uczniów z nauczycielami są z reguły sytuacjami trudnymi dla ucznia, a mało znaczącymi dla nauczyciela, który najczęściej ich nie dostrzega lub lekceważy.
Do kategorii sytuacji trudnych dotyczących społecznej interakcji zalicza się również sytuacje nacisku społecznego. Małgorzata Palacz i Stanisław Rogala (1998) w swoich badaniach wykazali, że młodzież silnie odczuwa presję (przymus) osób dominujących, w tym także nauczycieli. Uczniowie codziennie doświadczają w szkole różnych form przymusu: przymusu nauki wielu przedmiotów, przymusu odrabiania zadań domowych, przymusu zmiany obuwia i noszenia określonego stroju oraz przymusu uczestniczenia w imprezach szkolnych.

Nie mam kumpli

Co trzeci konflikt opisany przez uczniów w badaniu Zofii Plewic­kiej, to zatargi między rówieśnikami. Autorka dzieli je na zatargi indywidualne i indywidualno-grupowe oraz konflikty między grupami nieformalnymi i formalnymi. Najwięcej zatargów indywidualnych przypada na szkołę podstawową (45 proc.). Główne ich powody to: zaczepki i wyśmiewanie, niesłuszne posądzenia, obmowa, zdrada, niedyskrecja, rywalizacja o stopnie i powodzenie u płci przeciwnej czy brak kultury w zachowaniu. Konflikty indywidualno-grupowe wykazują tendencję malejącą w miarę upływu lat spędzonych w szkole. W ostatnich dwóch klasach szkoły podstawowej stanowią one 37 proc. wszystkich zatargów. Najczęściej konflikty dotyczą izolacji społecznej ucznia od grupy, różnic pochodzenia społecznego między uczniem a większością osób w grupie oraz nieprzeciętności ucznia w zestawieniu z grupą. Badania Plewnickiej ujawniły, że niewielka liczba uczniów silnie identyfikowała się z grupą i opisała konflikty międzygrupowe jako swoje przykre przeżycia szkolne. I tak, zatargi między „paczkami” dziewcząt powstają na tle rywalizacji o względy chłopców i o stopnie w szkole. Z kolei antagonistyczne „paczki” chłopców rywalizują głównie o władzę nad klasą i o prestiż sportowy. Zdaniem tej autorki, konflikty rówieśnicze, mimo silnego ładunku emocjonalnego, są krótkotrwałe, przy jednoczesnym zmniejszaniu się ich częstotliwości
z upływem czasu. Co nie znaczy, że jest to zjawisko marginalne w życiu społecznym uczniów.

Obrona czy zadanie?

Sytuacja trudna pobudza młodego człowieka do działań ukierunkowanych na odzyskanie równowagi pomiędzy wymaganiami a możliwościami i/lub poprawę stanu emocjonalnego. Aktywność, którą podejmuje w trudnej sytuacji, rozpatruje się w konkretnym kontekście sytuacyjnym - to strategia radzenia sobie w aktualnej sytuacji trudnej (por. Kazimierz Wrześniewski, 1996). Liczne badania i nawet potoczna obserwacja wskazują, że dorastająca młodzież dysponuje niemałym repertuarem strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach społecznych (por. Ewa Pisula, Mirosław Baum, 1992).

Są wśród nich:
Formy zachowań obronnych nie są ukierunkowane na Strategie obrony. rozwiązanie i przezwyciężenie trudnej sytuacji, pozwalają człowiekowi jedynie obniżać przykre napięcie emocjonalne. Natomiast cel, który sobie początkowo stawiał, zostaje zastąpiony innym - osiągnięciem dobrego samopoczucia. Dzieje się to w dwojaki sposób:

  • przez agresję, przybierającą formę inicjowanego ataku fizycznego lub werbalnego, skierowanego przeciw określonym osobom, wyrządzającą szkody w fizycznym, psychicznym i społecznym dobrostanie innych osób (tj. wywołującą ból, cierpienie, destrukcję, prowadzącą do utraty cenionych wartości);
  • przez unikanie konfrontacji z sytuacją trudną, polegające na podjęciu dodatkowych czynności angażujących uwagę i odwracających ją od sytuacji trudnej (oglądanie telewizji, objadanie się, sen), jak i poszukiwaniu kontaktu z innymi ludźmi.

Strategia zadaniowa. Jest to sposób radzenia sobie w sytuacjach trudnych - obejmuje wszystkie zachowania, które nastawione są na aktywne oddziaływanie na sytuację trudną, zmierzające do jej rozwiązania i przezwyciężenia. Mieszczą się tu próby dokonywania zmian w obrębie sytuacji postrzeganej jako zagrażająca, bądź to poprzez zmianę własnego działania, bądź poprzez zmianę zagrażającego, szkodzącego otoczenia (por. Heszen-Niejodek, 2000). Podstawową cechą zadaniowej strategii radzenia sobie jest to, że struktura celu zostaje utrzymana, zmienia się natomiast organizacja czynności umożliwiających osiągnięcie tego celu. Cechuje ją również elastyczność, ponieważ ten sam cel może być osiągnięty przy użyciu różnych sposobów postępowania.

Dam radę!

Strategie radzenia sobie człowieka analizowane są zawsze w konkretnej sytuacji trudnej, gdyż w dużej mierze zależą od percepcji tej sytuacji. Warto zwrócić uwagę, jak młodzież radzi sobie z trudnymi sytuacjami społecznymi, które mają miejsce w szkole.
Szkoła to środowisko, w którym obecne są dwa rodzaje stresorów: związanych z osiągnięciami w nauce (sytuacja ekspozycji - odpytywanie, klasówki, egzaminy, a także oceny - ocena szkolna, opinia nauczyciela, mimika twarzy nauczyciela) i trudnymi relacjami z innymi (sytuacja konfliktu i nacisku).

Joanna Kossewska (1995) i Monika Guszkowska (2000) podjęły próbę pomiaru strategii radzenia sobie z odczuwanym stresem egzaminacyjnym. Wyniki ich badań wskazują, że młodzi ludzie często próbują rozwiązywać samodzielnie problemy związane z nauką (poświęcenie jej większej ilości czasu, konsultacje u lepszych uczniów, wspólne uczenie się i powtarzanie materiału), czyli wykorzystują strategie skoncentrowane na problemie. Stwierdzono także zachowania świadczące o unikaniu konfrontacji z sytuacją egzaminacyjną (czynności zastępcze: kino, spacery, porządki). Jak się okazuje, preferowane przez młodzież strategie radzenia sobie z problemami związanymi z nauką opierają się głównie na samodzielnym poszukiwaniu i planowaniu rozwiązania, ale także na rezygnacji, niepodejmowaniu działań, unikaniu problemu i psychicznym dystansowaniu się.

Z danych uzyskanych przez Mieczysława Lejmana (1987) i Grażynę Mikołowską-Olejniczak (2002) wynika, że lekcje przedmiotowe i przerwy międzylekcyjne są sytuacjami szczególnie sprzyjającymi agresywnym sposobom odreagowania stresu. Zapytani o przyczyny agresji w czasie lekcji, badani uczniowie wymieniali: obawę przed niską oceną, lęk przed niepowodzeniem, dużą ilość zadań domowych, niezapowiedziane kartkówki, częste prace klasowe, brak swobody w wyrażaniu własnego zdania, antypatię nauczy­ciela do ucznia, lęk przed naganą, obawę przed złośliwymi uwagami pod swoim adresem, obawę przed pogorszeniem opinii i stosunków z kolegami. Okazało się też, że źródła agresji uczniów podczas lekcji wynikają głównie z sytuacji związanych z kontrolą i oceną, z nadmiaru zadań do wykonania oraz z metod (kar) wychowawczych stosowanych przez nauczyciela. Agresja uczniów polegała między innymi na celowym utrudnianiu nauczycielom prowadzenia lekcji, niszczeniu osobistych przedmiotów pozostawionych na stoliku nauczycielskim, wypowiadaniu złych opinii o nauczycielach do kolegów i rodziców.

Przerwa na stres

Sytuacją szkolną charakteryzującą się wysokim wskaźnikiem zachowań agresywnych uczniów jest również przerwa międzylekcyjna. Ponad połowa badanych uczniów przyznała się, że właśnie wtedy - w szatni, ubikacji lub na korytarzu - podejmuje zachowania agresywne. Dominuje agresja fizyczna (szturchanie, popychanie, kopanie), ale częsta jest również agresja słowna (przezwiska, wyśmiewanie rówieśników, drwiny). Uczniowie załatwiają w ten sposób swoje porachunki i konflikty. Wielu z nich, popadając w konflikty z innymi uczniami, przeżywa stany przykrych napięć emocjonalnych. Napięcia te uczniowie najczęściej rozładowują poprzez kłótnie, stosowanie przezwisk, wyśmiewanie lub bójki.

Podsumowując: dotychczasowe wyniki badań wskazują, że stresujące dla dorastającej młodzieży jest środowisko szkolne, zwłaszcza testowanie wiadomości, umiejętności i otrzymane w ich wyniku oceny niedostateczne, a także niewłaściwe zachowania nauczycieli, godzące w poczucie własnej wartości ucznia czy sytuacje przymusu i presji ze strony nauczycieli oraz sytuacje konfliktu z nauczycielami i kolegami ze szkoły. Młodzież stosuje wiele różnych strategii radzenia sobie z problemami szkolnymi. Wśród wymienianych przez młodych ludzi strategii radzenia sobie w kontekście szkolnych sytuacji trudnych wyróżnić można kilka zasadniczych grup:

  • zachowania agresywne w stosunku do osób i przedmiotów,
  • próby odwrócenia uwagi od sytuacji trudnej i zajęcia się czymś innym (czytanie, słuchanie muzyki),
  • ucieczka poprzez fizyczne oddalenie czy izolowanie się od innych osób
  • racjonalne działanie, przepracowanie problemu, poszukiwanie rozwiązania i próba zmiany sytuacji.

Najczęściej są to zachowania regulujące emocje. Tylko niektóre z nich służą przepracowaniu problemu, analizie i próbie zmiany sytuacji, bowiem uczniom towarzyszy poczucie ograniczonej kontroli nad sytuacjami trudnymi.


Powiadom znajomego
  1. (wymagane)
  2. (prawidłowy adres email wymagany)
  3. (wymagane)
  4. (prawidłowy adres email wymagany)
 

cforms contact form by delicious:days

Powiązane Artykuły:

Zostaw swój komentarz

You must be logged in to post a comment.

Kategorie

Chmurka Tagów

Publikuj już dziś!

Publikuj swój artykuł a otrzymasz ZAŚWIADCZENIE!
*Przeczytaj więcej»
*Publikuj»

Administracja